Een keuzehulp is een gestructureerd instrument dat patiënten helpt bij voorkeursgevoelige beslissingen: situaties waarbij meerdere opties bestaan en de beste keuze mede afhangt van de waarden en voorkeuren van de individuele patiënt. Volgens de Updated International Patient Decision Aid Standards (IPDAS version 5.0) omvatten kwalitatief goede keuzehulpen evidence-based informatie, een evenwichtige presentatie van opties en expliciete waardenverheldering. Ze zijn daarmee fundamenteel anders dan voorlichtingsfolders — niet bedoeld om te overtuigen, maar om het gesprek tussen zorgverleners en patiënt te verdiepen om samen de best passende keuze te kunnen maken.
Wat me telkens treft is hoe sterk beslismomenten en de te maken afwegingen van elkaar verschillen. Bijvoorbeeld bij de keuzehulp voor hartklepvervanging kiest de patiënt tussen een mechanische prothese — duurzamer, maar levenslange anticoagulantia — en een biologische klep, met meer vrijheid maar verhoogde kans op heroperatie. Bij de ICD keuzehulp gaat het naast de implantatie ook om het uitschakelen van de ICD bij het levenseinde: een lastig gesprek waarvoor een keuzehulp het juiste moment creëert.
In de oncologie spelen vergelijkbare afwegingen. Bij adjuvante chemotherapie na coloncarcinoomresectie staat overlevingswinst tegenover behandelbelasting en toxiciteit. Bij gemetastaseerde hormoongevoelige prostaatkanker biedt intensivering van de systemische therapie overlevingsvoordeel, maar ook substantiële bijwerkingen die het dagelijks functioneren beïnvloeden. In beide gevallen geldt: er is geen universeel antwoord, alleen het antwoord dat past bij deze patiënt.
Een specifieke uitdaging vormen keuzehulpen die uitkomsten uit een predictiemodel communiceren. De keuzehulp voor nacontrole na borstkankerbehandeling is hiervan een voorbeeld. Op basis van tumorkenmerken en klinische parameters wordt een individueel terugkeerrisico berekend — waardevolle informatie, maar moeilijk over te brengen. Vrouwen in de nacontrolefase zitten in een kwetsbare psychologische positie: de behandeling is achter de rug, maar de onzekerheid over terugkeer blijft voelbaar aanwezig.
De literatuur over numeracy en risk literacy (How numeracy influences risk comprehension and medical decision making en Helping Doctors and Patients Make Sense of Health Statistics) laat zien dat risicogetallen systematisch verkeerd worden geïnterpreteerd door patiënten: absolute en relatieve risico's worden verward, kleine kansen over- of onderschat, en emotionele reacties op getallen domineren de rationele verwerking.
Door risico-uitkomsten te visualiseren — bijvoorbeeld via icon arrays die absolute kansen zichtbaar maken in een vergelijkbare groep — en door de patiënte actief te begeleiden in de interpretatie, wordt het gesprek over nacontrole inhoudelijker en patiënten minder angstig.
Voorbeeld screenshot uit Borstkanker nacontrole keuzehulp
Niet alle beslissingen betreffen invasieve behandelingen. De keuzehulp voor leefstijlinterventies bij de ziekte van Parkinson illustreert een fundamenteel ander beslismoment. Er is toenemend bewijs dat beweging, voeding en slaap het ziektebeloop positief beïnvloeden, maar welke interventies passen bij welke patiënt? Het gaat hier niet om een eenmalige keuze, maar om duurzame gedragsverandering.
De keuzehulp helpt patiënten verhelderen wat haalbaar en motiverend is — en welke ondersteuning zij nodig hebben. Daarbij vraagt de Parkinson-populatie om extra aandacht voor cognitieve toegankelijkheid: milde cognitieve veranderingen zijn onderdeel van het ziekteproces, wat B1-taalniveau hier tot een klinisch relevante ontwerpeis maakt.
De breedte van ons portfolio — van hartklepchirurgie en ICD-implantatie tot oncologische behandelkeuzes, borstkankernacontrole en leefstijl bij Parkinson — laat zien dat samen beslissen geen uniforme aanpak kent. Wat alle keuzehulpen verbindt is het principe dat beslissingen beter worden in dialoog: gebaseerd op evidentie én afgestemd op de waarden van de individuele patiënt. Dat principe verdient structurele inbedding in de klinische praktijk — niet als uitzondering, maar als standaard.
Ben je bestuurder, projectleider of programmamanager in een ziekenhuis of zorginstelling en wil je samen beslissen structureel borgen in jouw organisatie?
Neem contact met me op via geraldine@zorgkeuzelab.nl voor een vrijblijvend oriëntatiegesprek.
Meer over Geraldine: in dit artikel stelt ze zich voor.
ZorgKeuzeLab ontwikkelt in samenwerking met medisch specialisten en patiënt(vertegenwoordigers) keuzehulpen voor patiënten en zorgverleners. Een keuzehulp wordt in de spreekkamer door een arts uitgedeeld aan een patiënt en vormt de basis voor het gesprek om samen te beslissen welke behandeling het beste past.
Wil je bijdragen aan het vanzelfsprekend maken van samen beslissen? Je werkt mee aan:
Je bent een enthousiaste werkstudent en hebt affiniteit met de zorg. Daarnaast ben jij iemand die:
Ervaring met ontwerp en lay-out is een pre.
Bij Performation geloven we dat werk meer is dan een bijbaan. We bieden je een plek waar je ervaring op kunt doen en daarmee impact kunt maken. Dit kun je van ons verwachten:
ZorgKeuzeLab is onderdeel van Performation. Bij Performation werken we elke dag, samen met zo'n 160 collega's, aan een betere zorg. Al meer dan 25 jaar zijn we dé specialist in innovatieve softwareoplossingen voor de Nederlandse gezondheidszorg. Samen met onze andere merken zoals de Patient Journey App, OnlinePROMS en MedSpace – ondersteunen we meer dan 120 ziekenhuizen in Nederland, België en Duitsland.
Het verschil maken. Door ziekenhuizen te helpen efficiënter te werken, zorgen we ervoor dat zij zich kunnen richten op wat écht telt: de beste zorg leveren aan hun patiënten. Of het nu gaat om het automatiseren van kankerregistraties en het optimaliseren van behandelmethodes of het bijdragen aan een optimale bezetting in het ziekenhuis, ons doel is helder: betere zorg, sneller en voor iedereen toegankelijk. Voor nu én voor in de toekomst.
Interesse in de vacature? Stuur je CV en korte motivatie naar Asako Takahashi via asako@zorgkeuzelab.nl. Heb je vragen? Bel of app naar 06-41189189.
Met een achtergrond in bedrijfskunde en een master in Finance & Investments maakte ik vijf jaar geleden de overstap naar de zorg. Ik zag hoeveel er vanuit dat perspectief te winnen valt in zorgorganisaties — en ik wil me inzetten voor iets dat er echt toe doet.
Bij Performation heb ik sindsdien gewerkt aan uiteenlopende vraagstukken: van kostprijsberekeningen en financiële begrotingen tot benchmarkonderzoek en dataprojecten die waardevolle zorgdata beter beschikbaar maken voor zorg en onderzoek. Dat laatste doe ik nog steeds, onder andere als onderdeel van RONDA, een samenwerking met IKNL gericht op het automatiseren van de Nederlandse Kankerregistratie (NKR).
Ik houd van organiseren: het overzicht bewaren, structuur aanbrengen en dingen daadwerkelijk beter maken. Die combinatie past goed bij de rol van zorgconsultant, waarin ik me bezighoud met het beheren en implementeren van keuzehulpen en het meewerken aan projecten om onze dienstverlening nog verder te verbeteren.
Daarnaast wil ik dichter bij de medische inhoud en het primaire zorgproces zitten. Samen beslissen is wat mij betreft een onmisbaar onderdeel van toekomstbestendige zorg. Als patiënten echt onderdeel zijn van hun eigen zorgproces — goed geïnformeerd, met ruimte voor hun eigen wensen en waarden — leidt dat niet alleen tot beter passende keuzes, maar ook tot meer begrip, betere therapietrouw en minder zorg die ten koste gaat van de kwaliteit van leven. Dat is precies waar ZorgKeuzeLab aan werkt.
Wil je meer weten over de implementatie van keuzehulpen of heb je een vraag over onze dienstverlening? Neem gerust contact op via esther@zorgkeuzelab.nl.
Suze werkt ruim drie jaar in het Reinier de Graaf ziekenhuis, in de rol van senior adviseur Kwaliteit & Veiligheid. Een deel van haar tijd is gewijd aan patiënt- en naastenparticipatie en de coördinatie van de implementatie van digitale keuzehulpen. Kirsten sloot een jaar geleden aan en ondersteunt Suze in dit traject.
Toen Suze begon, waren er al enkele afdelingen bezig met tools ter ondersteuning van het samen beslissen. "Wat ik heel mooi vind om te merken hier, is dat er een duidelijke wens en behoefte is vanuit de zorgverleners. Dat sluit goed aan bij onze werkwijze als afdeling Kwaliteit & Veiligheid: we willen niet iets van bovenaf opleggen, het moet komen vanuit de vraag die bij zorgprofessionals leeft.
Ik merkte dat zorgverleners en patiënten enthousiast waren over digitale keuzehulpen, omdat dit goed aansluit bij de informatiebehoefte van patiënten. Patiënten kunnen zich thuis voorbereiden en hebben meer informatie om (mee) te kunnen beslissen. Dit stelt patiënten en zorgverleners in staat samen een persoonlijk en effectief beslis-gesprek te voeren. De informatie en data in de keuzehulpen volgen de richtlijn en zijn heel secuur ontwikkeld. Zorgverleners durven die informatie met vertrouwen mee te geven aan de patiënt."
Ondanks de wens tot implementatie, verliep de verdere uitrol niet vanzelf. Er waren twee terugkerende drempels. Ten eerste: het vraagt een andere werkwijze. "Digitalisering klinkt makkelijk, maar het vraagt echt een aanpassing van dagelijkse routines en de ervaring om een ander beslis-gesprek te voeren met een beter geïnformeerde patiënt. Dat gaat niet vanzelf, daar moet je tijd en aandacht aan geven."
De tweede drempel was financieel van aard. "Elke nieuwe keuzehulp betekende een aparte aanvraag, een apart budget, en voor veel afdelingen de vraag: is het dit waard? Zorgprofessionals haakten af, niet omdat ze het niet wilden, maar omdat de weg ernaartoe onduidelijk en tijdrovend was."
Suze is uitvoerig met alle stakeholders om tafel gegaan, waaronder ict'ers, managers en zorgverleners, en bracht al die perspectieven samen. Wat zijn de behoeften? Waarom willen we dit? Wat levert het op? "Ik merkte al snel dat er een gedeelde visie was: dit is gewoon de toekomst. De druk op de zorg is hoog, de informatiebehoefte van patiënten en het belang van samen beslissen is groot. Keuzehulpen bieden een mooie kans."
"Samen met ZorgKeuzeLab hebben we om tafel gezeten om te kijken naar het huidige gebruik en de mogelijkheden voor een ziekenhuisbrede overeenkomst. Ook de meerwaarde en bewezen effectiviteit uit literatuuronderzoek, ten aanzien van samen beslissen en keuzehulpen, hebben we meegenomen. Evenals ervaringen van onze patiënten en zorgverleners. Medisch managers, die in de ontwikkelfase van keuzehulpen betrokken waren, spraken zich hier positief over uit. Die positieve ervaringen vanuit onze eigen praktijk, droegen enorm bij aan steun voor een ziekenhuisbrede overeenkomst.
Het managementteam gaf aan 'Wij vinden dit als ziekenhuis belangrijk, en nemen de kosten centraal op ons.' Dat was het keerpunt en bood ruimte voor opschaling."
Het resultaat was voelbaar. Voor afdelingen was, met de centrale financiering, echt een drempel weggenomen. "Bijvoorbeeld voor de ICD keuzehulp. De afdeling wilde heel graag. Dus toen we konden zeggen 'de weg is vrij', zijn ze vol enthousiasme van start gegaan. Dat is precies wat je wilt.
Het centrale budget heeft niet alleen praktische drempels weggenomen, het heeft ook de boodschap versterkt: "Binnen ons ziekenhuis is samen beslissen de standaard."
Kirsten geeft aan dat het opschalingsproces niet onderschat moet worden. "Het is een proces dat langzaam maar gestaag moet groeien. Het vraagt om een lange adem en goede voelsprieten. Wanneer is het juiste moment om erover in gesprek te gaan? Soms is een zorgpad nog zo in ontwikkeling dat een keuzehulp op dat moment geen prioriteit heeft. Dan ligt de focus eerst op 'de basis op orde'. En dat begrijpen we ook, je moet keuzes maken in waar je je tijd en energie aan besteedt.
Als er een nieuw zorgpad wordt (door-)ontwikkeld, is dat hét moment om een zaadje te planten. Niet met als doel 'we moeten nu een keuzehulp inzetten', maar om met elkaar in gesprek te gaan of een keuzehulp van meerwaarde kan zijn. En als het niet past, dan past het niet, dat kan ook een conclusie zijn. Het is onze rol als adviseur om hier kritisch over mee te denken."
"We zijn een relatief klein ziekenhuis en de wandelgangen worden écht gebruikt. Als een collega van een andere vakgroep vraagt: hoe doen jullie dat eigenlijk? En het antwoord is 'bij ons werkt dit heel goed', dan werkt dat krachtiger dan welke presentatie ook."
Die dynamiek willen Suze en Kirsten verder versterken. Inspireren in plaats van instrueren. "Mensen zijn inmiddels wel bekend met het begrip samen beslissen. We willen de focus leggen op wat het oplevert, mooie verhalen en concrete resultaten delen.
Een voorbeeld hiervan is het onderzoek van een collega, naar de inzet van de ICD keuzehulp. We zijn benieuwd welke afwegingen zorgverleners zelf maken bij het al dan niet uitreiken van een keuzehulp. Welke aannames spelen daarin mee, bijvoorbeeld rond taalbarrières, gezondheidsvaardigheden of sociaaleconomische achtergrond. Een ander onderwerp dat we graag willen onderzoeken is: maken patiënten andere keuzes na het gebruik van de keuzehulp? Interessant om daar meer over te leren en breder binnen het ziekenhuis en daarbuiten te kunnen delen."
Suze en Kirsten kijken positief terug op de opschaling van afgelopen jaren. Sleutelfactoren hierin zijn het enthousiasme van binnenuit, een breed gedragen visie en een ondersteunende en adviserende rol vanuit Kwaliteit & Veiligheid. Ook de keuze voor centrale financiering heeft geholpen om de implementatie ziekenhuisbreed mogelijk te maken.
Samen beslissen blijft ook de komende jaren een belangrijk thema. "We werken aan een 'toolbox' om zorgprofessionals te inspireren en informeren over de verschillende beschikbare tools ter ondersteuning van samen beslissen. Daarnaast bieden we graag een podium aan alle mooie voorbeelden en initiatieven die er zijn binnen het Reinier de Graaf ziekenhuis, want die verdienen het om gedeeld te worden."
Ben je bestuurder, projectleider of programma manager en wil je ook breed draagvlak creëren voor samen beslissen in jouw ziekenhuis? Of ben jij zorgverlener en wil je ervaren hoe onze keuzehulpen ondersteunen bij samen beslissen?
Neem dan contact met onze programma manager Sophie Kurk sophie@zorgkeuzelab.nl
