Blog Berichten uit 2022

Borstkanker keuzehulp: geleerde lessen over ontwikkeling, implementatie en actualisatie

Het is Borstkankermaand oktober, een mooie aanleiding voor een terugblik op de Borstkanker keuzehulp die is ontwikkeld in 2015. Wat was daarvoor de aanleiding? En wat hebben we geleerd van de ontwikkeling, implementatie en actualisatie van deze keuzehulp?

Waar samen beslissen in 2015 nog in de kinderschoenen stond, is de Borstkanker keuzehulp anno 2022 geïmplementeerd bij 25 ziekenhuizen als vast onderdeel van de zorg en in de tussenliggende jaren jaarlijks geactualiseerd.

Prof. dr. Vivanne Tjan-Heijnen, internist-oncoloog bij het Maastricht UMC+ en ir. Regina The, directeur van ZorgKeuzeLab, blikken terug op hoe het ooit begon en de lessen die zij in de afgelopen 7 jaar hebben geleerd. Een ding staat voor hun beiden al vanaf het begin vast: met alleen een keuzehulp kom je er niet. Samen beslissen begint en eindigt met een goed gesprek in de spreekkamer.

Als je terugkijkt op het ontwikkeltraject, wat zijn de belangrijkste geleerde lessen?

Vivanne Tjan-Heijnen: “We wilden een keuzehulp ontwikkelen vanuit het uitgangspunt hoe je zoveel mogelijk waarde kunt creëren voor patiënten én zorgverleners. We kwamen er op uit om een keuzehulp te ontwikkelen voor de keuze een borstsparende behandeling of een volledige borstverwijdering. Tijdens de discussies in het ontwikkel-traject bleek dat je deze keuze niet los kunt zien van neo-adjuvante chemotherapie om borstsparend mogelijk te maken en reconstructie om borstbehoud voor elkaar te krijgen. Zo deden we het in de spreekkamer dus wilden dit ook in de keuzehulp.”

Regina The: “We wilden een keuzehulp ontwikkelen waar brede consensus voor is. Door alle stakeholders uit een breed netwerk te betrekken bij de ontwikkeling, hielp het om alle perspectieven te begrijpen. Dit is belangrijk, omdat voor gebruik in élke spreekkamer breed draagvlak nodig is. Het ‘not-invented-here syndroom’ is in de zorg heel sterk. Door heel breed mensen te betrekken, rekening te houden met alle perspectieven en de tijd te nemen in het gesprek, kun je dit doorbreken.“

Hoe ging de implementatie in zijn werk? En wat komt er bij kijken om het goed in het zorgtraject te implementeren en te houden?

Vivanne: “Implementeren van de keuzehulp in de dagelijkse praktijk ging niet vanzelf, zelfs niet in ons ziekenhuis waar de keuzehulp is ontwikkeld. De enige manier om het gebruik duurzaam te maken is door continu te monitoren, evalueren, actualiseren en door te ontwikkelen. ZorgKeuzeLab is hierin een goede partner. Zij hebben de inhoudelijke kennis en ook de expertise om het gebruik op de agenda te houden en pro-actief te blijven vragen hoe de keuzehulp beter kan. Dit is écht nodig, anders zakt het in.”

De enige manier om het gebruik van de keuzehulp duurzaam te maken is door continu te monitoren, evalueren, actualiseren en door te ontwikkelen.

Regina: “Het is al heel breed vastgelegd dat implementatie niet vanzelf gaat. Nederland is internationaal gezien voorloper, maar we hebben nog een lange weg te gaan om het vanzelfsprekend te maken in élke spreekkamer. Het blijft mensenwerk. Uit de ervaring die we in de afgelopen jaren hebben opgebouwd, zie ik dat deze bouwstenen essentieel zijn voor succesvolle implementatie:

  1. Kennis uit ontwikkeltraject: wat is de insteek van de keuzehulp? Wat zijn de gevoeligheden in het veld? Deze kennis is nodig om zorgverleners te overtuigen die niet hebben deelgenomen in het ontwikkeltraject.
  2. Intrinsiek gemotiveerde teams: die geloven in de meerwaarde en bereid zijn het anders te doen. Eenmaal geïmplementeerd kost het geen extra tijd. Het veranderen van je routine kost wel altijd inspanning.
  3. Kennis over implementatie: hoe kan de keuzehulp worden ingebed in het lokale zorgtraject? Hoe houd je het op de agenda? Het is belangrijk om de instructie voor gebruik op een presenteerblaadje aan te reiken. Het gaat nooit in 1 keer perfect, maar we maken het teams wel zo makkelijk mogelijk om het in de routine te krijgen.
  4. Continue begeleiding en support: we monitoren het verloop, koppelen terug en evalueren hoe de implementatie verloopt. Continuïteit zorgt ervoor dat opgebouwde kennis wordt ingezet voor nieuwe ziekenhuizen en teams die er al mee werken.”

Hoe zorg je ervoor dat de kwaliteit van een keuzehulp behouden blijft?

Regina: “Een keuzehulp is nooit af. Actualisatie en doorontwikkeling horen erbij. Dit kun je niet los zien van implementatie op de werkvloer. Het is een cyclisch proces. Wat belangrijk is om kennis van de richtlijn te hebben. Zo kunnen updates in de richtlijn gekoppeld worden aan updates van de keuzehulp. De samenwerking met onze medisch partners is daarvoor cruciaal. Wij zorgen vervolgens voor het continu verzamelen van feedback van patiënten en zorgverleners die de keuzehulp gebruiken. Met al deze input kunnen we samen de keuzehulp actualiseren en doorontwikkelen.”

Vivanne: “Daarbij is het belangrijk dat er continuïteit is in opgebouwde kennis en relaties. Je wilt dat opgebouwd vertrouwen en kennis over de afwegingen en gevoeligheden uit eerdere discussies behouden blijven.”

Regina: “Door samen zorgvuldig de keuzehulp te ontwikkelen, actualiseren én implementeren zorgen we er voor dat de patiënt op het juiste moment betrouwbare informatie krijgt die past bij haar situatie én er ruimte is voor de patiënt en haar zorgverlener om samen te beslissen.”

Vivanne: Ik werk graag samen met ZorgKeuzeLab, omdat ze het hele proces begeleiden van ontwikkeling tot implementatie en voor de lange termijn betrokken blijven. Dat heeft de kwaliteit van de zorg in heel Nederland op een hoger peil gebracht."

Samen beslissen bij borstkanker

Wil je keuzehulpen inzetten ter ondersteuning van samen beslissen? Bij al onze teams is het gebruik van de keuzehulpen binnen 3 tot 6 maanden routine geworden. Vraag hier een proefpakket aan om het vrijblijvend uit te proberen:


Samen een keuzehulp ontwikkelen?

Bekijk hier een overzicht met al onze keuzehulpen. Staat het onderwerp waar je graag een keuzehulp bij zou willen inzetten er nog niet bij? Neem contact op met Regina The via regina@zorgkeuzelab.nl. Mogelijk loopt er al een aanvraag voor de ontwikkeling van die keuzehulp, of kunnen we samen nadenken over de initiatie hiervan.

Deel dit artikel:
LinkedIn icon Twitter icon

Keuzehulpen, ook voor kwetsbare groepen

Keuzehulpen zijn een bewezen effectief middel om samen beslissen te stimuleren. Ook zien we dat het niet altijd gemakkelijk is om dit goed in te zetten voor kwetsbare groepen. Wat maakt het gebruik van een keuzehulp moeilijk en wat kan er beter?

Keuzehulpen worden steeds meer gebruikt in de gezondheidszorg, bijvoorbeeld om samen te beslissen met een dokter of om zelf een geïnformeerde beslissing te nemen. Er is veel bewijs voor de positieve effecten van keuzehulpen.

Toch zijn er ook steeds meer aanwijzingen dat keuzehulpen niet optimaal gebruikt worden door mensen uit kwetsbare groepen, zoals ouderen, mensen met een migratie-achtergrond, mensen met lage gezondheidsvaardigheden en/of lage numerieke vaardigheden.

Symposium 'Keuzehulpen en kwetsbare groepen'

In het najaarssymposium van het Amsterdam Centre for Health Communication (ACHC) en RISC Amsterdam wordt ingegaan op de verschillende onderdelen van keuzehulpen en wat we weten uit wetenschappelijk onderzoek en de praktijk. Wat maakt het gebruik van een keuzehulp moeilijk en wat kan er beter voor mensen uit kwetsbare groepen? Wat zijn goede voorbeelden? Waar liggen nog knelpunten?

In het symposium worden theorie en praktijk bij elkaar gebracht door sprekers met diverse achtergronden. Zo geeft Regina The van het ZorgKeuzeLab een inkijkje in hoe we de ontwikkeling van een keuzehulp aanpakken.

Bekijk hier het volledige programma.

Symposium 'Keuzehulpen en kwetsbare groepen'

Vrijdag 25 november 2022
11:45 - 17:00 uur (inclusief lunch en borrel)
Locatie: Amsterdam, Roeterseiland Campus
Contact: ACHC-fmg@uva.nl

Deelname is gratis.
Schrijf je hier in!

Deel dit artikel:
LinkedIn icon Twitter icon

'Een grote meerderheid van de artsen gaf aan een keuzehulp te willen gebruiken.'

Urogynaecoloog Maaike Gerritse deed als onderdeel van het ontwikkeltraject van de Stressincontinentie keuzehulp, behoeftenonderzoek onder patiënten en zorgverleners. Onlangs verscheen haar artikel over het behoeftenonderzoek onder zorgverleners in International Urogynecology Journal. In een interview deelt ze wat haar geleerde lessen zijn.

Wat was de aanleiding voor de ontwikkeling van de Stressincontinentie keuzehulp?

In 2014 is de Nederlandse richtlijn voor urine-incontinentie voor tweede- en derdelijnszorg aangepast. Vrouwen met urineverlies bij inspanning, ofwel stressincontinentie, kregen eerder het advies om de behandeling te starten met bekkenfysiotherapie. Het nieuwe advies is dat vrouwen in overleg met hun behandelaar kunnen kiezen tussen bekkenfysiotherapie of een operatieve behandeling. Deze keuze is mede afhankelijk van de voorkeur van de vrouw.

We wilden het keuzeproces ondersteunen met een keuzehulp.

We wilden het keuzeproces ondersteunen met een keuzehulp. Samen met een onderzoeksgroep van het Radboudumc, UMC Utrecht en ZorgKeuzeLab hebben we deze ontwikkeld.

Om de keuzehulp goed aan te laten sluiten bij wat artsen willen, heb je dit uitgevoerd onderzocht. Wat waren voor jou de meest verrassende uitkomsten?

Ik heb behoeftenondezoek uitgevoerd onder gynaecologen, urologen, huisartsen en fysiotherapeuten. Een grote meerderheid gaf aan een keuzehulp te willen gebruiken. Daar ben ik erg blij mee! Ze gaven aan er vanuit te gaan dat een keuzehulp behulpzaam kan zijn voor vrouwen, dat ze hierdoor beter geïnformeerd zijn en beter deel kunnen nemen aan een keuzegesprek met de arts.

Veel ondervraagden gaven aan de keuzehulp mogelijk niet te gaan gebruiken als het ze extra tijd zou kosten. Maar onderzoek laat zien dat het meestal maar gaat om een geringe of zelfs geen tijdstoename van het consult. Het kost dus geen of weinig extra tijd. En je hebt wel de meerwaarde dat mensen beter geïnformeerd zijn, meer betrokken en meer tevreden over de keuze. Het is belangrijk om dit te benadrukken bij artsen als je de keuzehulp gaat introduceren en implementeren.

Onderzoek naar het gebruik van de keuzehulp laat zien dat het meestal geen of geringe tijdstoename van het consult geeft, maar er wel meerwaarde van ervaart.
Hoe heb je de uitkomsten meegenomen bij de ontwikkeling van de keuzehulp?

Artsen gaven ook behoeften te hebben aan een evidence-based inhoud, gebaseerd op bestaande richtlijnen. En ook dat behandelopties onafhankelijk worden weergegeven, zonder voorkeur voor een bepaalde behandeling. Verder gaven ze aan dat het belangrijk is dat de teksten begrijpbaar zijn. We hebben daarom een taalkundige ingeschakeld, die gespecialiseerd is in eenvoudige teksten, om te zorgen dat de keuzehulp voor een zo groot mogelijke groep gebruikers goed leesbaar en te begrijpen is. Ook hebben we illustraties laten maken die de uitleg ondersteunen, en daardoor nog makkelijker te begrijpen maken.

Hoe neem je de resultaten uit het behoeftenonderzoek mee in je implementatie-aanpak bij de ziekenhuizen?

Bij de introductie van de keuzehulp in een nieuw centrum, stippen we alle bovengenoemde punten aan. We leggen de winst uit die er is voor patiënten: ze kunnen gemakkelijker een besluit nemen, ze zijn beter op de hoogte van relevante informatie. Ook besteden we veel aandacht aan hoe het gebruik in te passen is in de dagelijks routine op de polikliniek, zodat het zo min mogelijk extra tijd kost. En natuurlijk benoemen we de wetenschappelijk verantwoorde en onafhankelijke inhoud.

Je hebt ook behoeftenonderzoek gedaan onder patiënten. Welke lessen heb je daaruit geleerd?

Hier heb ik ook een artikel over geschreven. Dat is nu ter publicatie aangeboden aan een wetenschappelijk tijdschrift dus ik kan daar nu inhoudelijk nog niets over zeggen. Graag vertel ik je daar later meer over!

Benieuwd naar het hele artikel van Maaike? Deze vind je hier

Voor wie is de keuzehulp?
Voor vrouwen met matige tot ernstige predominante stressincontinentie klachten. Dit betekent meerdere keren per week urineverlies (Sandvik index) bij inspanning en eventueel in mindere mate last van urge incontinentie.

Ook aan de slag met de keuzehulp!

De keuzehulp is nu in gebruik bij 8 ziekenhuizen. Bij alle teams is het gebruik van de keuzehulp binnen 3 tot 6 maanden routine geworden. Met ons implementatiepakket maken we het uw team zo makkelijk mogelijk.

Deel dit artikel:
LinkedIn icon Twitter icon

Samen beslissen bij gynaecologische kanker

Het is World GO day, Wereld Gynaecologische Oncologie Dag. Vandaag wordt wereldwijd aandacht gevraagd voor gynaecologische kanker, waaronder eierstokkanker. Vaak wordt deze ziekte ontdekt, als het al is uitgezaaid. De Eierstokkanker keuzehulp ondersteunt patiënten en behandelaars bij het samen kiezen van de best passende behandeling.

Samen beslissen bij gevorderd eierstokkanker

In Nederland krijgen elk jaar zo'n 850 vrouwen de diagnose uitgezaaide eierstokkanker. De standaard behandeling is een combinatie van chemotherapie en een operatie. Wensen van de patiënt spelen een belangrijke rol bij het bepalen van de volgorde van de behandelingen. Er is ook altijd een keuze om geen anti-kankerbehandeling te doen.

Wensen van de patiënt spelen een belangrijke rol bij het bepalen van de volgorde van de behandelingen. Er is ook altijd een keuze om geen anti-kankerbehandeling te doen.

De Eierstokkanker keuzehulp is ontwikkeld om patiënten en behandelaars te ondersteunen om samen de best passende behandeling te kiezen, ofwel samen te beslissen in een goed gesprek. Aansluitend op de landelijke 'Samen beslissen' campagne willen we dit nóg meer onder de aandacht brengen bij patiënten en zorgverleners.

De keuzehulp is bedoeld om patiënten uitgebreid te informeren over de ziekte en de onderzoeken. Ook komen de mogelijke behandelingen met de voor- en nadelen én de impact op de kwaliteit van leven voor de patiënt aan bod. De patiënt zet op een rij wat zij belangrijk vindt en wat haar afwegingen zijn. Door dit te bespreken met haar behandelaar, kunnen ze samen een weloverwogen behandelkeuze.

Meer grip, meer tevreden

“We weten dat patiënten achteraf meer tevreden zijn als ze meer grip hebben op de situatie en ze met vertrouwen de behandeling in gaan.” vertelt Janna Roozendaal, patiëntenvertegenwoordiger van Stichting Olijf. “Goede voorlichting en de tijd om informatie te kunnen verwerken zijn belangrijke componenten. Een goed gesprek tussen patiënt en behandelaar over wat zij belangrijk vindt is essentieel, evenals tussen patiënten en naasten.”

Een goed gesprek tussen patiënt en behandelaar over wat zij belangrijk vindt is essentieel.
- Janna Roozendaal, patiëntvertegenwoordiger van Stichting Olijf
Hoe werkt de Eierstokkanker keuzehulp?


Keuzehulp in de praktijk

De ervaringen van gynaecoloog-oncologen zijn positief. Ze geven aan dat patiënten de informatie in de keuzehulp toegankelijk en begrijpelijk vinden. Ook merken zorgverleners dat het patiënten structuur biedt om weloverwogen te bepalen wat zij belangrijk vinden voor het vervolg.

Van Altena, trekker van voor het onderzoek naar de effectiviteit van de keuzehulp: "In het Radboudumc horen we positieve geluiden over de keuzehulp. Collega’s geven aan dat het uitreikvel tijdens het consult helpt om de behandelopties gestructureerd uit te leggen en ook patiënten reageren enthousiast.” En zo hoorden we terug van een van de patiënten na het gebruik van de keuzehulp:

In de keuzehulp kom je alles tegen wat je als patiënt wilt weten. Je hoeft niet meer op verschillende sites te zoeken naar eventuele antwoorden. En dat geeft rust.
- Patiënt over de Eierstokkanker keuzehulp

De Eierstokkanker keuzehulp wordt nu in onderzoeksverband geïmplementeerd bij deze ziekenhuizen: Maastricht UMC+, Radboudumc, Rijnstate, Antoni van Leeuwenhoek ziekenhuis, Amphia Ziekenhuis, Bravis ziekenhuis, VieCuri Medisch Centrum en LUMC.

Wil jouw team ook aansluiten bij het onderzoek?

Voor vragen over het onderzoek:
Neem contact op met Judith den Ouden via: JdenOuden@rijnstate.nl

Voor vragen over de keuzehulp of implementatie:
Neem contact op met Regina The via: regina@zorgkeuzelab.nl

Meer informatie over de Eierstokkanker keuzehulp.

Deel dit artikel:
LinkedIn icon Twitter icon

Wereld Longkankerdag: aandacht voor samen beslissen bij longkanker

Vandaag op Wereld Longkankerdag staan we stil bij mensen die longkanker hebben en het belang van samen beslissen over de behandeling die het beste past. De Longkanker keuzehulp ondersteunt patiënten, hun naasten en het behandelteam hierbij.

Waarom samen beslissen bij longkanker?

In Nederland krijgen jaarlijks ongeveer 14.000 mensen de diagnose longkanker. Patiënten en hun naasten komen in korte tijd voor belangrijke beslissingen te staan over de behandeling.

Voor longkanker zijn er zijn verschillende behandelingen mogelijk. Wat de beste optie is, hangt af van het soort longkanker, het stadium van de longkanker én wat de patiënt belangrijk vindt. Een goede behandeling sluit aan bij de wensen en situatie van de patiënt. Wat de beste keuze is, is voor iedere patiënt anders. Het is daarom belangrijk dat patiënten, hun naasten en het behandelteam samen de behandelopties bespreken en wat deze betekenen voor iemands leven. En zo samen te komen tot de behandeling of zorg die het beste past.

Samen beslissen leidt tot:

  • Beter geïnformeerde patiënten
  • Patiënten die meer tevreden en meer betrokken zijn bij de behandelkeuze
  • Een effectiever consult, zónder dat het extra tijd kost
Longkanker keuzehulp ondersteunt samen beslissen

De Longkanker keuzehulp ondersteunt de gesprekken tussen patiënt, hun naasten en het behandelteam, om samen te beslissen over de behandeling die het beste past. De keuzehulp is voor patiënten met alle stadia van niet-kleincellige longkanker.

'Op het moment dat je diagnose krijgt, zwemt alles in het rond. En dan maakt de keuzehulp het hanteerbaar. Het is een compleet verhaal, overzichtelijk en behapbaar.'
- Patiënt
Hoe werkt de Longkanker keuzehulp?

De keuzehulp wordt door zorgverleners aangeboden als vast onderdeel van het zorgtraject. De patiënt krijgt zo op het juiste moment de juiste informatie en er is ruimte om samen te beslissen.


'De keuzehulp is een mooi middel om bij patiënten bespreekbaar te maken welke behandelingen er zijn. Vooral bij afwegingen over behandeling voor langer leven of voor kwaliteit van leven.'
- Zorgverlener
Aan de slag!

De Longkanker keuzehulp wordt landelijk geïmplementeerd. Wil je met jouw team ook de keuzehulp inzetten? Kijk hier hoe je een proefpakket kan aanvragen.

Of neem contact op met: Annette van den Berg annette@zorgkeuzelab.nl

Door wie is de keuzehulp ontwikkeld?

De Longkanker keuzehulp is een initiatief van de Nederlandse Vereniging voor Thoraxchirurgie met ZorgKeuzeLab als ontwikkel- en implementatiepartner.

Patiëntenvereniging Longkanker Nederland, Nederlandse vereniging van Artsen voor Longziekten en Tuberculose, Nederlandse Vereniging voor Longchirurgie en Nederlandse Vereniging voor Radiotherapie en Oncologie zijn nauw betrokken bij de totstandkoming. Over de keuzehulp

Deel dit artikel:
LinkedIn icon Twitter icon

Ontwikkeling Alvleesklierkanker keuzehulp in volle gang!

Jaarlijks krijgen bijna 3000 mensen de diagnose alvleesklierkanker. Bij meer dan de helft van de mensen is de ziekte al uitgezaaid op het moment van diagnose. Met de Alvleesklierkanker keuzehulp geven we deze patiënten inzicht in essentiële informatie en vragen om na te denken over wat zij belangrijk vinden. Zo kunnen ze samen met hun naasten en behandelaar een keuze kunnen maken hoe verder. Merlijn Graus is arts-onderzoeker in het Maastricht UMC+ en betrokken bij de ontwikkeling van deze keuzehulp. In dit artikel geeft ze een inkijkje in het ontwikkeltraject en waar we nu staan.

“De zegen van de ziekte is dat je niet meer beter wordt”. Dat zei een van de patiënten met uitgezaaide alvleesklierkanker tegen me tijdens een van de eerste interviews voor de ontwikkeling van de keuzehulp. Ik begreep het niet meteen, dus hij legde het uit: “Ik hoef me niet meer druk te maken over geld, carrière, rekeningen... Dat valt allemaal weg. Je gaat anders naar het leven kijken, maakt tijd voor je familie en hobby’s en op een manier ben ik echt gelukkiger geworden.”

Deze uitspraak is me sinds die tijd bijgebleven. Het vat voor mij samen waarom een keuzehulp voor patiënten met alvleesklierkanker zo belangrijk is. Ondanks dat de diagnose vreselijk is en er voor de uitgezaaide variant geen genezende behandeling is, wil je samen met de patiënt inzetten op wat gelukkig maakt. Waar wordt iemand écht blij van en hoe kunnen we samen zorgen dat je die dingen nog zoveel mogelijk kunt blijven doen? Daarin is de stem van de patiënt zo belangrijk! De keuzehulp helpt patiënten en dokters om hier een goed gesprek over te voeren en de behandeling hier zoveel mogelijk op af te stemmen.

Keuzehulp voor uitgezaaide alvleesklierkanker

Aan het einde van het afgelopen jaar zijn we begonnen met de ontwikkeling van de Alvleesklierkanker keuzehulp. Dit doen we in nauwe samenwerking met de 15 landelijke alvleesklierkanker-ziekenhuizen die verenigd zijn in de DPCG (Dutch Pancreatic Cancer Group), de patiëntenvereniging Living With Hope en ZorgKeuzeLab. De ontwikkeling wordt mogelijk gemaakt door het Deltaplan Alvleesklierkanker.

De Alvleesklierkanker keuzehulp is een instrument dat de patiënt en zijn/haar naasten op zo’n moment van machteloosheid de regie probeert terug te geven.

Door de ernst van de ziekte, worden patiënten na hun diagnose gedwongen om op korte termijn zeer ingrijpende beslissingen te nemen. Samen met hun naasten komen ze in een stroomversnelling van de medische molen. De Alvleesklierkanker keuzehulp is een instrument dat de patiënt en zijn/haar naasten op zo’n moment van machteloosheid de regie probeert terug te geven. Het is een bundeling van betrouwbare, volledige en begrijpelijke informatie die ze op dat moment nodig hebben. Een overzicht van alle behandelmogelijkheden, wat het kan opleveren, maar ook welke impact het kan hebben op het dagelijks leven. Zo kun je je als patiënt beter voorbereiden en inleven in wat er mogelijk komen gaat. Welke behandeling past er bij mij? En wat wil ik echt niet?

Ook aandacht voor fysieke en mentale ondersteuning

Maar het gaat verder dan informatie over behandelopties en wetenschappelijke studies. Ook ondersteuning in de fysieke en mentale klachten die deze ziekte met zich meebrengt, wordt uitgewerkt in de keuzehulp. Wat zijn mijn mogelijkheden bij pijn? En waar kan mijn dochter terecht als zij het er mentaal zwaar mee heeft?

Na het doorlopen van de keuzehulp wordt er samengevat wat de patiënt echt belangrijk vindt in zijn/haar behandeltraject. De behandelend arts krijgt dit terug, zodat er samen nagedacht kan worden over de beste mogelijkheid in elke unieke situatie. De keuzehulp biedt dus zowel voor arts als patiënt handvatten om het gesprek in de spreekkamer makkelijker te maken.

Daarnaast zal de keuzehulp gelinkt worden aan de Deltaplan-app, waarin klinische studies waar patiënten mogelijk aan kunnen deelnemen, up-to-date worden gehouden. De keuzehulp legt niet in detail de studies uit, want dan wordt het al snel te gecompliceerd. Wat we wel willen is de informatie over de studies toegankelijker maken. Zo kan iedere patiënt op een eenvoudige manier zien of er wellicht een studie bij staat waar hij of zij voor in aanmerking zou kunnen komen, zodat dat met de behandelaar kan worden besproken.

Waar staan we nu?

In het begin van het jaar heb ik met behulp van een behoefteonderzoek verschillende patiënten gesproken over hoe zij hun keuzetraject en de behandeling ervaren hebben. Ook hebben internist-oncologen, verpleegkundig specialisten en andere zorgprofessionals via vragenlijsten laten weten wat zij echt terug willen zien in de keuzehulp. En denkt een multidisciplinaire werkgroep gedurende het hele ontwikkeltraject actief mee bij de totstandkoming van alle onderdelen van de keuzehulp. Aan de hand van deze waardevolle informatie, zijn we de laatste weken druk bezig geweest met de inhoud van de keuzehulp. Nu kan ik eindelijk zeggen dat de teksten helemaal af zijn.

De komende tijd zal de keuzehulp verder worden opgebouwd en ingedeeld zodat we na de zomer verder kunnen met het gebruikersonderzoek. Dan mogen patiënten en zorgprofessionals de keuzehulp voor het eerst testen en vragen we om feedback. Zodra deze feedback verwerkt is, komen we in de buurt van een eindproduct!

Op 12 november, tijdens de lotengenotendag van Living With Hope zal de keuzehulp gepresenteerd worden. Tijdens Wereld Alvleesklierkanker Dag op 17 november vindt de officiële lancering plaats. Daarna kunnen we beginnen met de implementatie in de ziekenhuizen zodat we samen van de voordelen kunnen gaan profiteren!

Contact bij vragen

Wil je op de hoogte blijven of actief meewerken? Neem dan contact op met:

Merlijn Graus - arts-onderzoeker
merlijn.graus@mumc.nl

Regina The - Algemeen directeur
regina@zorgkeuzelab.nl

Deel dit artikel:
LinkedIn icon Twitter icon

Start ontwikkeling Nierkanker keuzehulpen

Per jaar krijgen ongeveer 2700 mensen in Nederland de diagnose niercelkanker. Vaak zijn er verschillende behandelmogelijkheden. Om patiënten en zorgverleners te ondersteunen bij het samen beslissen over welke behandeling het beste past, zijn wij recent gestart met de ontwikkeling van twee keuzehulpen: een voor de gelokaliseerde en een voor de gemetastaseerde niercelkanker.

De diagnose niercelkanker wordt soms per toeval bij beeldvormend onderzoek gevonden, andere patiënten ervaren klachten waarmee ze naar de dokter gaan en de diagnose wordt gesteld. Afhankelijk van het stadium van de ziekte en de kenmerken van de patiënt zijn er verschillende behandelmogelijkheden. Het aanbod van deze behandelopties verschilt per ziekenhuis in Nederland. Voor patiënten is het van groot belang om een compleet overzicht te krijgen van de verschillende behandelmogelijkheden en het effect hiervan op hun kwaliteit van leven te overwegen.

Voor patiënten is het van groot belang om een compleet overzicht te krijgen van de behandelmogelijkheden en het effect hiervan op hun kwaliteit van leven te overwegen.
Hoe betrek je patiënten actief bij de behandelkeuze?

Een keuzehulp biedt de uitkomst: na het bezoek aan het ziekenhuis lezen patiënten en hun naasten thuis betrouwbare informatie over de mogelijke behandelingen. In de keuzehulp wordt ook aandacht besteed aan de persoonlijke overwegingen van de patiënt met betrekking tot de behandelopties. De volgende afspraak in het ziekenhuis kan de patiënt op deze manier een gericht gesprek voeren en samen met zijn of haar behandelaar de best passende behandeling kiezen.

Ontwikkeling door landelijke werkgroep

Op 23 juni 2022 vond de eerste werkgroepbijeenkomst voor de ontwikkeling van niercelkanker keuzehulpen plaats. In het komende jaar zal een team van meer dan twintig zorgverleners uit heel Nederland twee keuzehulpen ontwikkelen voor patiënten met niercelkanker: één voor lokale (niet-uitgezaaide) ziekte en één voor uitgezaaide ziekte.

De keuzehulpen worden ontwikkeld door deze multidisciplinaire werkgroep met vertegenwoordigers van de Nederlandse Vereniging voor Urologie, Nederlandse Internisten Vereniging en patiëntvereniging Leven Met Blaas- of Nierkanker, met ZorgKeuzeLab als ontwikkel- en implementatiepartner.

Tijdens het ontwikkelproces zullen eerst de behoeften van zowel patiënten als zorgverleners in kaart worden gebracht, waarna de keuzehulpen worden ontworpen en ingericht. Vervolgens zullen de keuzehulpen in een aantal ziekenhuizen in Nederland geïmplementeerd en gebruikt worden.

Wetenschappelijk onderzoek

Aan het ontwikkel- en implementatieproces van deze twee keuzehulpen zal ik als promovenda wetenschappelijk onderzoek koppelen. Ook zal ik het effect van het gebruik van beide keuzehulpen meten in de vorm van een wetenschappelijke studie die in meerdere ziekenhuizen in Nederland zal plaatsvinden.

Heb je vragen?

Wil je op de hoogte blijven of actief meewerken? Neem dan contact op met:

Cato Bresser - arts-onderzoeker
c.bresser@antoniusziekenhuis.nl

Regina The - Algemeen directeur
regina@zorgkeuzelab.nl

De ontwikkeling van de Nierkanker keuzehulpen wordt mede mogelijk gemaakt door: Stichting Kwaliteitsgelden Medisch Specialisten, Bristol Myers Squibb, Pfizer, Ipsen en Merck Sharp & Dohme.

Deel dit artikel:
LinkedIn icon Twitter icon

Patiënten en hun naasten krijgen beter inzicht in alle mogelijkheden en wat het beste bij hen past

Het Nierfalen team van het Spaarne Gasthuis is in de zomer van 2021 enthousiast van start gegaan met het gebruik van de Nierfalen keuzehulp. Caroline Douma, internist-nefroloog en Mirjam Dobbenberg, dialyseverpleegkundige en adviseur kwaliteit & veiligheid, waren de kartrekkers voor de implementatie en delen hun ervaringen.

Met het hele team van start

Het team was reeds bezig met een herziening van het zorgtraject rond nierfalen, vanaf start voorlichtingstraject voor nierfunctievervangende therapie tot aan keuze en start therapie. Een van de uitgangspunten was om alle patiënten over alle verschillende behandelmogelijkheden voor te lichten, ook als sommige opties op voorhand minder passend lijken. Caroline Douma kende de Nierfalen keuzehulp al goed vanwege haar betrokkenheid bij het ontwikkeltraject en wilde deze ook graag zelf in de praktijk toepassen. Het kwam op deze manier mooi samen.

Caroline en Mirjam hebben vervolgens samen de implementatie van de keuzehulp in goede banen geleid. In een eerste bijeenkomst met alle betrokken teamleden, is gekeken wat de keuzehulp precies inhoudt en of er enthousiasme was om er mee van start te gaan. Dit leverde al snel een positief beeld op. Mirjam: “We hebben zo snel mogelijk het hele team erbij betrokken, zodat iedereen input kon geven en vragen kon stellen. Alle zorgverleners hebben zelf de keuzehulp bekeken. Je moet natuurlijk wel weten wat erin staat als je het aan de patiënt gaat meegeven. Doordat iedereen bekend was met de inhoud, stonden ze er helemaal achter. Dat werkte heel goed.”


Mirjam: “Er was veel enthousiasme om te starten met de keuzehulp. Het vulde ook echt een gat. We werkten eerder met de zorgmap, hierin stond alle informatie voor nieuwe patiënten. Maar die is niet meer beschikbaar. We hebben dat daarna zelf ingevuld met allerlei websites en folders. De keuzehulp bleek een mooi nieuw instrument om in te zetten. Je wilt de patiënt goede betrouwbare informatie geven.”

In eigen tempo

De Nierfalen keuzehulp wordt uitgereikt door de internist-nefroloog. Daarna volgen verschillende persoonlijke voorlichtingsgesprekken met de verpleegkundigen, medisch maatschappelijk werker en de nefroloog. In deze gesprekken wordt ook gekeken of de patiënt hulp nodig heeft bij het gebruik van de keuzehulp.

'Vaak raadplegen patiënten de keuzehulp meerdere keren. Het helpt hen gedachten op een rij te zetten en goed na te denken over wat een behandeling betekent voor hun leven.'
- Caroline Douma, internist-nefroloog, Spaarne Gasthuis

Mirjam: “Aan iedereen die instroomt op de Nierfalen poli, wordt een keuzehulp uitgereikt. We gaan ervan uit dat in principe iedereen de keuzehulp, met of zonder hulp, kan invullen. Zelf kun je in de spreekkamer echt niet goed inschatten welke patiënt het wel of niet gaat gebruiken. Maar het is natuurlijk geen verplichting.”

Caroline: “Als ik de keuzehulp uitreik vertel ik dat er veel informatie te vinden is, die je in verschillende lagen kunt bekijken. Dat ze hun gedachten en vragen daar kunnen invullen, om dit een volgende keer samen te bespreken. We zien dat mensen thuis in hun eigen tempo de informatie bekijken. Vaak raadplegen patiënten de keuzehulp meerdere keren. Het ondersteunt hen om gedachten op een rij te zetten en goed na te denken over wat een behandeling betekent voor hun leven. Ik stimuleer patiënten ook om het samen met naasten te bekijken.”

Actief vragen naar keuzehulp-samenvatting

Caroline: “Van patiënten die de keuzehulp gebruiken, hoor ik terug dat ze heel tevreden zijn. Soms zijn er patiënten die zich er (nog) niet in kunnen of willen verdiepen. Idealiter leidt het inloggen tot de keuzehulp-samenvatting, die ik kan gebruiken als instrument bij het markeringsgesprek. Soms voelen patiënten een drempel om de samenvatting op tafel te leggen. Het helpt dan om als zorgverlener te vragen of ze de keuzehulp hebben ingevuld en welke vragen en overwegingen daar uitgekomen zijn.”

Mirjam: “Ook als mensen de keuzehulp gebruikt hebben, is dat natuurlijk al winst. Het gaat niet alleen om het aantal samenvattingen maar om het aantal patiënten dat goed voorgelicht is. De keuzehulp is hier een onderdeel van.”

Caroline: “Ook leuk om in de maandelijkse rapportages vanuit ZorgKeuzeLab te zien hoe het team het doet en hoe je het zelf gedaan hebt. Als er dan weinig van jouw patiënten inloggen in de keuzehulp, dan moet je het dus bij het uitreiken nog beter toelichten.”

Conservatieve behandeling bespreekbaar maken

In de keuzehulp komen de opties niertransplantatie, peritoneale dialyse (PD), hemodialyse (HD) en conservatieve behandeling aan bod. Caroline: “Voor mensen die neigen naar conservatieve behandeling zie ik een grote meerwaarde in het gebruik van de keuzehulp. Met name in het meekrijgen van de familie. Door de keuzehulp samen door te nemen, krijgen mensen met nierfalen en hun naasten beter inzicht in de impact van dialyse. Dat geeft vaak meer begrip voor de keuze van conservatieve behandeling. Kinderen begrijpen dan bijvoorbeeld beter waarom een ouder het niet zit zitten om nog te starten met dialyse.”

Geen definitieve keuze

Als patiënten de keuzehulp hebben doorlopen, komen ze uit bij de keuzehulp-samenvatting. Hierin worden hun eigen afwegingen en voorkeuren overzichtelijk weergegeven. Patiënten kunnen deze samenvatting uitprinten of digitaal delen met de zorgverlener en bespreken in het volgende gesprek met de nefroloog.

'Het is een keuze op dat moment, ze kunnen hier altijd op terugkomen. De samenvatting is bedoeld om samen het gesprek aan te gaan.'
- Mirjam Dobbenberg, dialyseverpleegkundige en adviseur kwaliteit & veiligheid, Spaarne Gasthuis

Mirjam: “Het is belangrijk om bij het uitreiken te benoemen dat het geen keuze is waar ze nooit meer op terug mogen komen. Dat patiënten niet het gevoel hebben dat ze echt een definitieve keuze maken door de keuzehulp-samenvatting naar ons te versturen. Het is een keuze op dat moment, ze kunnen hier altijd op terugkomen. De samenvatting is bedoeld om samen het gesprek aan te gaan.”

Caroline: “Het is goed dat we door het doorlopen van de keuzehulp en het bespreken van de keuzehulp-samenvatting een duidelijk markeringsgesprek hebben. Maar de keuze bepalen gaat ieder consult weer verder, mensen kunnen altijd van gedachten veranderen. Bijvoorbeeld doordat dingen in het leven veranderen, zoals een partner die overlijdt of kinderen die het huis verlaten. Dit kan allemaal impact hebben op de behandelvoorkeur.”

Ook aan de slag met de Nierfalen keuzehulp!

De Nierfalen keuzehulp is voor mensen met chronische nierschade die starten met het voorlichtingstraject voor nierfunctievervangende therapie. In de keuzehulp komen de opties niertransplantatie, peritoneale dialyse (PD), hemodialyse (HD) en conservatieve behandeling aan bod.

Succesvol implementeren

Bij alle teams is het gebruik van de keuzehulp binnen 3 tot 9 maanden routine geworden. Met ons implementatiepakket voor de Nierfalen keuzehulp maken we het uw team zo makkelijk mogelijk.

Over de keuzehulp

De medische inhoud is gebaseerd op actuele wetenschappelijke kennis en de multidisciplinaire richtlijn Chronische nierschade.

De Nierfalen keuzehulp is een initiatief van Santeon en ZorgKeuzeLab in samenwerking met Nierpatiënten Vereniging Nederland, Nederlandse Federatie voor Nefrologie, Nieren.nl, Domestico en Dialogica. Meer over de Nierfalen keuzehulp.

Deel dit artikel:
LinkedIn icon Twitter icon

Enthousiaste specialisten en de structuur van het zorgtraject belangrijk voor goede start

De mammapoli van het LangeLand Ziekenhuis is begin 2022 enthousiast van start gegaan met het gebruik van de Borstkanker en Borstreconstructie keuzehulpen. Ze bieden ondersteuning bij het voeren van het goede gesprek tussen patiënt en zorgverlener in het kader van het programma Samen Beslissen. Verpleegkundig specialist Andrea Wijnen deelt haar ervaringen over de voorspoedige start met het gebruik van beide keuzehulpen.

Samen Beslissen training belangrijke basis

Samen beslissen en goede communicatie tussen patiënt en arts speelt een belangrijke rol in het LangeLand Ziekenhuis. Zo hebben zorgprofessionals een training samen beslissen en gesprekstechnieken gevolgd. Voor patiënten betekent samen beslissen dat er een keuze wordt gemaakt die het beste aansluit bij de persoonlijke situatie en voorkeuren. De keuzehulp helpt patiënten opties te vergelijken, hun voorkeuren op een rij te zetten en dit te bespreken met het behandelteam.

Meerwaarde persoonlijk keuzehulp-uitreikvel

“Via social media las een van onze oncologen over de Borstkanker keuzehulp. Hoe we patiënten zo goed mogelijk informeren is altijd een belangrijk onderwerp, dus het is interessant om dit soort ontwikkelingen te bekijken. Ik had zelf de online keuzehulp al eens gezien via de Borstkankervereniging. Het uitreikvel waarmee je de informatie voor de patiënt in de spreekkamer kunt personaliseren, was nieuw voor mij. Ik vond dit een hele goede patiëntgerichte aanvulling.”


Enthousiaste specialisten en goede structuur

Zowel de chirurg als de plastisch chirurg hebben de keuzehulpen bekeken en waren direct enthousiast. “We werken in een klein team en konden snel besluiten om hiermee van start te gaan. Dit werd ook goed ondersteund vanuit het ziekenhuis. Het gebruik van een keuzehulp was ook niet geheel nieuw, zo wordt bijvoorbeeld ook de Prostaatkanker keuzehulp in ons ziekenhuis al ingezet.”

'Na het diagnosegesprek is er standaard een aantal dagen bedenktijd en maken we de keuze met de patiënt in het tweede gesprek.'

“Wat voor de snelle opstart ook zeker geholpen heeft, is dat de keuzehulp goed aansluit bij ons zorgtraject. Na het diagnosegesprek is er standaard een aantal dagen bedenktijd. Vervolgens maken we de keuze voor het behandeltraject samen met de patiënt in het tweede gesprek. Deze structuur past heel goed bij samen beslissen. In het eerste gesprek met de oncologisch chirurg worden de behandelopties en diens voor- en nadelen besproken. Na dit gesprek krijgt de patiënt het uitreikvel mee, met daarop aangegeven welke behandelopties voor haar mogelijk zijn. In de bedenktijd gebruikt de patiënt thuis de online keuzehulp om opties te vergelijken en afwegingen op een rij te zetten. In het tweede gesprek met de patiënt bespreken we vervolgens haar afwegingen en voorkeuren. Samen maken we de beste keuze.”

Succesvolle tandem van oncologisch chirurg en verpleegkundig specialist

“Bij een bezoek aan onze mammapoli wordt het diagnosegesprek door de oncologisch chirurg gevoerd in het bijzijn van de verpleegkundig specialist of mammacare verpleegkundige. Tijdens dit gesprek reikt de chirurg de keuzehulp uit. Na dit gesprek gaat de verpleegkundig specialist of mammacare verpleegkundige verder met de patiënt in gesprek over aanvullende vragen en praktische zaken. Dat is direct een mooi moment om nog even op de keuzehulp terug te komen. Doordat de chirurg en verpleegkundig specialist of mammacare verpleegkundige beiden aandacht besteden aan de keuzehulp, werkt dit als fijne reminder bij het uitreiken en wordt de patiënt zo goed mogelijk meegenomen in het proces van samen beslissen."

'Als patiënten al een voorkeur hebben voor een behandeloptie, dan ondersteunt en bevestigt de keuzehulp hen in die keuze. Het geeft hen vertrouwen.'

Het bespreken van de keuzehulp-samenvatting verloopt goed. De grootste groep patiënten geeft in het tweede gesprek aan dat de keuzehulp hen geholpen heeft. “Omdat alles in de keuzehulp nog eens duidelijk wordt uitgelegd. Als patiënten al een voorkeur hebben voor een behandeloptie, ondersteunt en bevestigt de keuzehulp hen in die keuze. Het geeft hen meer vertrouwen in de gekozen behandeloptie.”

Wennen aan nieuwe gesprekken

Met vragen en stellingen geven patiënten in de keuzehulp aan wat zij belangrijk vinden. “Soms vinden patiënten het wel lastig om te weten wat ze belangrijk vinden. Hier hebben we het dan samen over in het tweede gesprek. Dit maakt de gesprekken voor ons ook anders dan voorheen. Dat is soms nog een beetje wennen en leren. Met de keuzehulp spreek je meer met patiënten over wat voor hen belangrijk is. Dat deed ik eerder nog niet zo op die manier, dat is wel nieuw.”

'Ik vind het belangrijk dat dit niet alleen iets is van dit ziekenhuis, maar met een landelijke werkgroep is ontwikkeld en breed wordt gedragen.'
Landelijk gedragen keuzehulp

“De grootste meerwaarde van de keuzehulp vind ik dat patiënten heel duidelijk inzicht krijgen in de voor- en nadelen van de verschillende behandelopties. We vertellen het hen natuurlijk ook in de spreekkamer. Maar het is goed dat je dit thuis nog eens rustig kunt nalezen en zelf goed de vergelijking kunt maken.

Als zorgverlener ben ik enthousiast over het digitaal aanbieden van dit soort ondersteuning. Zo blijven we met de tijd mee gaan. Tevens vind ik het belangrijk dat het niet alleen iets is van dit ziekenhuis, maar dat de keuzehulp met een landelijke werkgroep is ontwikkeld en breed wordt gedragen. Dat geeft de patiënten vertrouwen.”

Voor wie is de Borstkanker keuzehulp?

De Borstkanker keuzehulp is voor vrouwen met mammacarcinoom:

  • waarbij een borstsparende behandeling mogelijk is, met of zonder neo-adjuvante systemische behandeling
  • met als alternatief een ablatieve ingreep, met of zonder borstreconstructie
Voor wie is de Borstreconstructie keuzehulp?

De Borstreconstructie keuzehulp is voor vrouwen met diagnose borstkanker of DCIS die worden verwezen naar de plastisch chirurg om directe borstreconstructie opties te bespreken. Ook is de keuzehulp geschikt voor vrouwen die als alternatief een borstsparende behandeling kunnen ondergaan met correctie na verwijdering van een grote lump.

Zorgvuldig ontwikkeld volgens de leidraad

De Borstkanker keuzehulp is een initiatief van het Maastricht UMC+. De Borstreconstructie keuzehulp is een initiatief van het Antoni van Leeuwenhoek. Met ZorgKeuzeLab als ontwikkel- en implementatiepartner. De keuzehulpen zijn goedgekeurd door patiëntenvereniging Borstkankervereniging Nederland.

Deel dit artikel:
LinkedIn icon Twitter icon

Inschrijving geopend: workshop Samen beslissen met de Dikkedarmkanker keuzehulp

De V&VN oncologiedagen staan weer voor de deur! Met het thema 'De oncologie draait door' wordt stilgestaan bij de impact van de pandemie op de oncologische zorg. Arts-onderzoeker Sietske van Nassau en ik geven een workshop over het belang van samen beslissen ondersteunt met de Dikkedarmkanker keuzehulp. Doe je mee?

Waarom samen beslissen?

Er zijn steeds meer behandelopties voor patiënten met uitgezaaide dikkedarmkanker beschikbaar. Door kennis over tumor-eigenschappen kunnen we bovendien steeds vaker een behandeling op maat aanbieden. De lastige afweging tussen kwaliteit van leven en lengte van leven maakt de behandelkeuze voor deze patiëntengroep extra complex. De behoefte van patiënten om samen met hun zorgverleners te beslissen is groot. De Dikkedarmkanker keuzehulp ondersteunt patiënten met uitgezaaide dikkedarmkanker en haar behandelteam bij het kiezen van de best passende behandeling.

Dikkedarmkanker keuzehulp

De Dikkedarmkanker keuzehulp is ontwikkeld in 2015 en is uitgebreid met onder andere nieuwe behandelopties. Ook is de keuzehulp herontworpen om nóg beter te ondersteunen bij de keuze over kwaliteit van leven versus lengte van leven. Meer over de vernieuwde keuzehulp lees je in dit artikel van de Maag Lever Darm Stichting.

Workshop Samen beslissen met de keuzehulp

De ochtend-workshop vindt plaats in de ReeHorst te Ede. We beginnen we met een korte introductie over de Dikkedarmkanker keuzehulp. Er zal een demo plaatsvinden met een patiënt en vervolgens gaan jullie zelf aan de slag door te oefenen met de keuzehulp, zoals je het in de dagelijkse praktijk zou doen. Hoe voer jij jouw 'goede gesprek?'

Programma Ontbijtmeeting II 31 mei in de ReeHorst te Ede

08.00 – 08.05

Opening ontbijtmeeting
Jan Ouwerkerk (Research Coordinator Oncologie, LUMC, Leiden)

08.05 – 08.25

De Dikkedarmkanker keuzehulp
Sietske van Nassau (arts onderzoeker, medische oncologie, UMC Utrecht)

08.05 – 08.25

De Dikkedarmkanker keuzehulp in de praktijk
Alle deelnemers interactief

09.15 – 09.25

Terugkoppeling, vragen en discussie

09.25 – 09.30

Afsluiting door de voorzitter Jan Ouwerkerk

Aanmelden

Wil je meer weten over de vernieuwde keuzehulp? Of ben je benieuwd hoe je de keuzehulp kunt inzetten in jouw praktijk? Meld je aan voor de interactieve ontbijtsessie Samen beslissen met de Dikkedarmkanker keuzehulp. Tot ziens aan het ontbijt op 31 mei!

Kan je er niet bij zijn maar wel benieuwd naar de keuzehulp?

Vraag een proefpakket aan of
neem contact op met Sietske van Nassau, arts-onderzoeker via: S.C.M.vanNassau@umcutrecht.nl

Deel dit artikel:
LinkedIn icon Twitter icon

Laatste berichten
Berichten per jaar
Berichten uit 2022